Dự án cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng giai đoạn 1 nhìn từ trên cao.

Những điểm nghẽn nội tại

Theo Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), năm 2025, tổng kế hoạch vốn đầu tư công của cả nước hơn 1,08 triệu tỉ đồng, giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong thúc đẩy tăng trưởng, ổn định kinh tế vĩ mô và tạo dư địa phát triển trung - dài hạn. Tuy nhiên, tiến độ giải ngân vẫn chưa đạt kỳ vọng. Tiến độ giải ngân chậm không chỉ đến từ yếu tố khách quan như thời tiết, thiên tai mà chủ yếu xuất phát từ các điểm nghẽn nội tại.

Trong đó, khâu lập kế hoạch chưa sát thực tế, tính sẵn sàng của dự án còn hạn chế, năng lực điều hành và trách nhiệm của một bộ phận chủ đầu tư, ban quản lý dự án, nhà thầu chưa đáp ứng yêu cầu là những nguyên nhân nổi bật. Đặc biệt, nguồn cung vật liệu xây dựng - nhất là cát, đá, đất san lấp - trở thành điểm nghẽn lớn đối với hàng loạt dự án hạ tầng trọng điểm. Thủ tục cấp phép mỏ khai thác kéo dài, cơ chế điều chỉnh giá chậm, chi phí logistics cao và rủi ro biến động giá vật liệu đã trực tiếp ảnh hưởng đến tiến độ thi công và khả năng giải ngân vốn đầu tư công.

Thách thức càng trở nên cấp bách khi Việt Nam chuẩn bị bước vào giai đoạn phát triển mới 2026-2030, với dự kiến kế hoạch đầu tư công khoảng 8,5 triệu tỉ đồng. Hàng loạt dự án quy mô lớn, có tính chiến lược đã và đang được triển khai như cao tốc Bắc - Nam, mục tiêu hoàn thành 5.000km đường cao tốc vào năm 2030, Cảng hàng không quốc tế Long Thành giai đoạn 2, Cảng hàng không quốc tế Phú Quốc phục vụ APEC 2027, Cảng hàng không quốc tế Gia Bình cùng nhiều dự án cầu, cảng, hạ tầng logistics trọng điểm khác. Nếu các nút thắt về thể chế, vật liệu xây dựng và cơ chế phối hợp không được tháo gỡ kịp thời, đầu tư công - động lực quan trọng nhất của tăng trưởng - sẽ khó phát huy vai trò dẫn dắt trong giai đoạn tới.

Theo ông Lê Hoàng Châu, Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản TP Hồ Chí Minh, về mặt chủ trương, đầu tư công dẫn dắt đầu tư tư nhân. Vốn đầu tư công là vốn mồi để thu hút các nguồn vốn đầu tư tư nhân, bao gồm vốn đầu tư tư nhân trong nước, vốn đầu tư FDI và vốn ODA. Khi đầu tư công đạt hiệu quả sẽ mang tính chất mở đường, dẫn dắt đầu tư tư nhân, tạo ra lợi thế phát triển kinh tế - xã hội rất lớn. Đường lối của Đảng xác định kinh tế tư nhân là một trong những động lực quan trọng của nền kinh tế. Tuy nhiên, một trong những điểm nghẽn lớn dẫn đến giải ngân vốn đầu tư công thấp chính là vướng giải phóng mặt bằng.

Đối với vấn đề mặt bằng, cần tách các dự án giải phóng mặt bằng ra khỏi dự án đầu tư chung. Về vật liệu, bên cạnh việc tìm nguồn mỏ cát phù hợp để khai thác cần xem xét lại phương án làm đường cao tốc ở khu vực ĐBSCL. Thay vì xây dựng trên mặt đất về lâu dài sẽ không phù hợp với tình hình biến đổi khí hậu và địa hình nền đất yếu. Có thể thay đổi làm đường cao tốc trên cầu cạn với giải pháp công nghệ phù hợp. Chi phí đầu tư đường cao tốc trên cầu cạn cao hơn chi phí thi công trên mặt đất nhưng về lâu dài sẽ có lợi hơn khi dễ duy tu, bảo dưỡng, không ảnh hưởng tới môi trường tự nhiên.

Ưu tiên tính hiệu quả

Theo Tiến sĩ Đỗ Thiên Anh Tuấn, Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright, để thúc đẩy đầu tư công cho năm 2026 và những năm tiếp theo, công tác chuẩn bị dự án phải được thực hiện chu đáo hơn ngay từ đầu để giảm thiểu độ trễ về mặt thời gian. Kế hoạch vốn cần phải linh hoạt, không cứng nhắc bố trí vốn cố định ban đầu mà phân bổ cho những dự án nào giải ngân tốt, hiệu quả phân bổ. Kể cả sang năm sau có thể tái phân bổ lại để thúc đẩy nhanh tiến độ đầu tư của các dự án hiệu quả. Cần nâng cao trách nhiệm và năng lực thực thi của các chủ đầu tư, các ban quản lý dự án và các địa phương. Chủ động tháo gỡ các nút thắt về đất đai, giải phóng mặt bằng, vật liệu xây dựng. Cần có sự phối hợp giữa chính sách tài khóa, tiền tệ và các công cụ vĩ mô để đảm bảo tính bền vững về mặt tài khóa. cần phải chuyển cái trọng tâm từ ưu tiên “tỷ lệ giải ngân” sang là “hiệu quả”. Đồng thời chú trọng đánh giá hiệu quả đầu tư trong suốt vòng đời của dự án đó, thay vì quản lý theo con số giải ngân từng năm.

Đầu tư công không chỉ đóng vai trò kích thích tăng trưởng trong ngắn hạn, mà cần được nhìn nhận là một đòn bẩy chiến lược để thúc đẩy và nâng cao năng suất tổng hợp, cải thiện cái chất lượng tăng trưởng và tạo nền tảng phát triển dài hạn cho nền kinh tế. Trong bối cảnh 2026 là năm bản lề của giai đoạn phát triển mới, vai trò của đầu tư công lại càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

Theo ông Võ Tân Thành, Phó Chủ tịch VCCI, vừa qua, Chính phủ, Quốc hội đã tập trung đẩy mạnh và quyết liệt, khởi công một loạt các dự án đầu tư công, kết cấu hạ tầng chiến lược. Trong đó đầu tư tư nhân chiếm 80%, còn lại đầu tư công đóng vai trò là “vốn mồi”, đây là bước rất là hiệu quả. Từ việc nhận diện những khó khăn thách thức, cần tập trung vào giải pháp cụ thể, khả thi liên quan đến hoàn thiện thể chế, cải cách thủ tục, nâng cao chất lượng chuẩn bị và lựa chọn dự án. Đồng thời, tăng cường các cơ chế hợp tác đầu tư, tạo điều kiện để doanh nghiệp tư nhân tham gia sâu hơn vào các dự án hạ tầng. Qua đó phát huy hiệu quả, tính lan tỏa của đầu tư công đối với toàn bộ nền kinh tế. Thách thức phía trước là rất lớn, nhưng cơ hội cũng không nhỏ. Nếu đầu tư công được tháo gỡ đúng những nút thắt cốt lõi và được đặt đúng vào vai trò dẫn dắt, chúng ta hoàn toàn có cơ sở để kỳ vọng vào một giai đoạn tăng trưởng mới với chất lượng cao hơn, bền vững hơn, dựa nhiều vào năng suất và đổi mới sáng tạo.

Tác giả: Minh Huyền

Nguồn tin: Báo Cần Thơ